ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ - ΕΤΕΡΟΤΗΤΕΣ

Έφη Πλεξουσάκη, Πολιτισμός και σχολείο
http://www.kleidiakaiantikleidia.net/book6/book6.pdf

Εθνοκεντρισμός = η αδυναμία μας να σχετικοποιήσουμε τη δική μας οπτική γωνία, να την αναγνωρίσουμε ως μια ιδιαίτερη – ανάμεσα σε άλλες – προοπτική μέσα από την οποία θεωρούμε την πραγματικότητα (βλ. πολιτισμικό σοκ, πολιτισμική παρεξήγηση).Θεωρούμε συχνά ότι οι δικοί μας πολιτισμικοί κανόνες έχουν ισχύ για όλους τους ανθρώπους (= καθολικοί + αμετάβλητοι στο χρόνο), αναγορεύοντάς τους σε «κανονικούς» ή «φυσικούς» τρόπους του να σκέφτεσαι ή να πράττεις. Ανάγουμε το πολιτισμικά οικείο σε «φυσικό», σε μέτρο βάσει του οποίου αποτιμούμε το ανοίκειο. Η συγκεκριμένη στάση οδηγεί στη μη αναγνώριση + στην υποτίμηση του πολιτισμικά «μακρινού».

Άννα Φραγκουδάκη, H εθνική ταυτότητα, το έθνος και ο πατριωτισμός
http://www.kleidiakaiantikleidia.net/book27/book27.pdf, σελ. 11-42.

 Ο τρόπος με τον οποίο συγκροτήθηκαν ιστορικά τα έθνη έπλασε εθνικές ιδέες που έχουν σε κάθε κράτος συνθέσει μια εθνική ιστορία δεδομένη και μοναδική. Η ιστορία αυτή προάγει τις ομοιότητες στο εσωτερικό και τις διαφορές στο εξωτερικό, ενώ αποδίδει σε κάθε έθνος δίκαια που δεν αναγνωρίζει στους «άλλους». Συγκροτεί έτσι μια κλειστή και γραμμική ιστορική αφήγηση που περιστρέφεται γύρω από το ένδοξο παρελθόν κάθε μοναδικής και ιδιαίτερης εθνικής ομάδας, την οποία περιγράφει σαν ομοιογενή και αναλλοίωτη.
 19ος αιώνας: ο «αιώνας των εθνών», π.χ. Ελληνικό έθνος. Η αξία της ελευθερίας και το ύψιστο καθήκον της δημιουργίας εθνικού κράτους απαιτούν κάθε θυσία («Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή...»).
 Η νέα στην ιστορία πολιτική οντότητα, το έθνος-κράτος, θα ακολουθήσει μια πορεία ομογενοποίησης, η οποία σχετίζεται πρώτα με την οργάνωση και την ενοποίησή του και στη συνέχεια με την εθνική του επεκτατική πολιτική.
 Η πρώτη που διαμόρφωσε το ενιαίο εθνικό κράτος ήταν η γαλλική επανάσταση. Το θεμελίωσε με την ενοποίηση των επαρχιών, την υπαγωγή όλων στην κεντρική νομοθεσία, την ενοποίηση της αγοράς και την ομοιογενοποίηση των πληθυσμών στο εσωτερικό των συνόρων του κράτους με τρόπους άλλοτε ήπιους και άλλοτε βίαιους. Ένα από τα μεγάλα όπλα της ενοποίησης ήταν η γλώσσα. Το νέο έθνος-κράτος θα ομοιογενοποιηθεί γλωσσικά και οι πιο πολλές από τις περίπου 30 διαφορετικές γλώσσες και διαλέκτους που μιλούσαν οι πληθυσμοί μέσα στα σύνορα του γαλλικού κράτους, αφού καταγγελθούν ως «αντεπαναστατικές ντοπιολαλιές», θα απαγορευτούν και σταδιακά θα χαθούν. Έτσι το δημοκρατικό και πρωτοποριακό έθνος-κράτος θα αποκτήσει μια εθνική γλώσσα, τη γαλλική.
 Παρόμοια πορεία θα ακολουθήσουν όλα τα έθνη-κράτη που θα δημιουργηθούν. Κάθε έθνος-κράτος θα παλέψει για μακρό διάστημα διεκδικώντας εδάφη που άλλα ανήκουν στις αυτοκρατορίες και άλλα σε γειτονικά έθνη-κράτη («Μεγάλες Ιδέες», «Αλυτρωτισμός»).
 Σήμερα τα σύνορα των κρατών δεν είναι ρευστά και πρωτεύον ζητούμενο είναι να βρεθούν τρόποι οργάνωσης του κόσμου που θα αποτρέψουν για πάντα τους πολέμους και την πολιτική με τη βία των όπλων, αχρηστεύοντας τους στρατούς και τους εξοπλισμούς.
 Σήμερα αγάπη για την πατρίδα = ειρηνική συνύπαρξη με άλλους λαούς, με διάλογο και διαπραγματεύσεις, γιατί έτσι μόνο θα εξασφαλιστούν η ευημερία και η πρόοδος της πατρίδας.
 Η αναγνώριση του πολιτισμικού μωσαϊκού της μεγάλης διάρκειας θα διευκολύνει την αξιοποίηση του πολιτισμικού πλούτου από τα σύγχρονα μεγάλα ρεύματα των μεταναστών σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, καθώς θα καταπολεμήσει αποτελεσματικά τους καλλιεργημένους από τις εθνικές μυθολογίες φόβους μήπως χαθεί η «καθαρότητα» και «ομοιογένεια» των εθνικών πολιτισμών (γνώση ιστορίας = απαραίτητη).
 Ανάγκη για μια νέα ευρωπαϊκή ταυτότητα: περιλαμβάνει τον ορθολογισμό, την οικονομική ανάπτυξη αλλά και το σεβασμό στο περιβάλλον με την κοινωνική ευαισθησία («μεσογειακή κουλτούρα»).

Θάλεια Δραγώνα, Στερεότυπα και προκαταλήψεις
http://www.kleidiakaiantikleidia.net/book32/book32.pdf

 Στερεότυπα = γνωστικές αναπαραστάσεις που αφορούν μια οποιαδήποτε κοινωνική ομάδα και τα μέλη της. Πρόκειται για μια «εικόνα στο κεφάλι μας», μια γενίκευση που κατασκευάζουμε και την αποδίδουμε σε όλα τα μέλη μιας ανθρώπινης ομάδας.
 Τα στερεότυπα, όπως όλα τα γνωστικά σχήματα, επηρεάζουν τις πληροφορίες τις οποίες δεχόμαστε από το περιβάλλον, τις οργανώνουν με ορισμένο τρόπο, καθοδηγούν τη σκέψη μας προς ορισμένες εκδοχές ή την απομακρύνουν από άλλες, επηρεάζουν το αν και πότε μια πληροφορία που είναι ήδη εγγεγραμμένη, θα ανασυρθεί ή όχι.
 Μολονότι είναι σαν όλα τα γνωστικά σχήματα, τα στερεότυπα έχουν μια βασική διαφορά: οι κοινωνικές τους συνέπειες είναι μεγάλες. Τα στερεότυπα αντλούν τη μορφή και το περιεχόμενό τους από το κοινωνικό πλαίσιο το οποίο μας περιβάλλει και η εφαρμογή τους οδηγεί σε κοινωνικές αδικίες.
 Τα στερεότυπα είναι πολιτισμικές κατασκευές για κάποιες κοινωνικές ομάδες, διαμορφώνονται μέσα από μηχανισμούς εξουσίας, καθώς αντικατοπτρίζουν το κοινωνικό κύρος των κοινωνικών ομάδων και λειτουργούν μέσα από ψυχοκοινωνικούς δρόμους. Τα στερεότυπα, τέλος, δημιουργούν προσδοκίες για το ποια είναι η αναμενόμενη συμπεριφορά του άλλου, οδηγώντας στο φαινόμενο που ονομάζεται «αυτοεκπληρούμενη προφητεία».
 Για αρκετά χρόνια κυριάρχησε η άποψη ότι ο ανθρώπινος νους δεν έχει τον απαραίτητο χώρο για να καταγράψει την πολλαπλότητα, τον πλούτο και την ατομική διαφορά, με αποτέλεσμα η αντίληψη για τους άλλους να χρειάζεται να οργανωθεί και να απλοποιηθεί, δηλαδή να ιεραρχηθεί γύρω από γνωστικές κατηγορίες, γύρω από στερεότυπα.
 Τα στερεότυπα νομιμοποιούν την εκμετάλλευση κάποιων κοινωνικών ομάδων από άλλες, καθώς ερμηνεύουν την επιτυχία ορισμένων κοινωνικών ομάδων αλλά και τη φτώχεια και την αδυναμία ορισμένων άλλων σαν να είναι αυτές οι διαφορές όχι μόνο δικαιολογημένες αλλά και φυσικές.
 Το ιδεολογικό πλαίσιο είναι τόσο διάχυτο και απατηλό, ώστε τα στερεότυπα αναδύονται αυθόρμητα και ασυναίσθητα ακόμα και στους ανθρώπους οι οποίοι συνειδητά και με κάθε εντιμότητα πιστεύουν στην ισότητα και στην αυτονομία.
 Τα στερεότυπα μπορεί να είναι και θετικές γενικεύσεις (π.χ. «όλοι οι Έλληνες είναι φιλόξενοι»). Είναι προϊόν ασυνείδητων διεργασιών.
 Οι προκαταλήψεις είναι αρνητικά και υποτιμητικά στερεότυπα και βρίσκονται κάτω από συνειδητό, γνωστικό έλεγχο.
 Είναι καθολική στους ανθρώπους η επιθυμία να αποκτήσουν και να διατηρήσουν μια θετική κοινωνική ταυτότητα. Για να το καταφέρουν κάνουν ταυτίσεις με τις κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκουν και συγκρίσεις με άλλες ομάδες στις οποίες δεν ανήκουν. Το σχετικό κύρος της δικής μας ομάδας επηρεάζεται αποφασιστικά από το κύρος της ομάδας του άλλου. Έχει αποδειχτεί ότι τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις χρησιμεύουν στο να εξυψώνουν την ομάδα στην οποία ανήκουμε εμείς και να αμαυρώνουν την ομάδα των άλλων.
 Η αδυναμία του ατόμου να ανεχθεί τους άλλους οι οποίοι δεν είναι σαν κι αυτόν προέρχεται συχνά από την απειλή που νιώθει σε ένα βαθύτερο επίπεδο του εαυτού. Φόβος, θυμός και εχθρότητα είναι τα συναισθήματα που ανακινούνται, όταν οι άλλοι προσλαμβάνονται ως απειλητικοί. Το προκατειλημμένο άτομο αντιλαμβάνεται τη δική του ομάδα ως καλή, ως ομάδα που έχει τις δικές του αξίες, τις δικές του συνήθειες και παραδόσεις, τη δική του ιδεολογία. Έτσι η ομάδα των άλλων, με διαφορετικές αξίες, παραδόσεις και άλλη ιδεολογία, δεν μπορεί να γίνει ψυχολογικά αποδεκτή ως ισότιμη χωρίς να απειλήσει τον εαυτό με ακύρωση και αφανισμό (βλ. γεγονότα 20ου αιώνα).
 Η «πραγματικότητα» δεν είναι δοτή από τη φύση. Είναι προϊόν κοινωνικό. Η ανθρώπινη φύση κατασκευάζεται μέσα από τη σχέση μας με τους άλλους και όχι μέσα από τη βιολογία. Η βιολογία προσφέρει μόνο το υλικό για την εξέλιξη. Όλα τα υπόλοιπα γίνονται διότι επενδύουμε τις ομάδες και τα σύμβολα με νόημα. Τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις είναι ένας από τους τρόπους απόδοσης νοήματος στις ομάδες και στα σύμβολα.
 Τα στερεότυπα μαθαίνονται σε πολύ μικρή ηλικία, πριν καλά ακόμα ένα παιδί αποκτήσει ιδέα για την ομάδα στην οποία αναφέρονται. Οι στάσεις των παιδιών μπορούν να επηρεάζονται από γονείς – συνομηλίκους – σχολείο.
 Το σχολείο διαμορφώνει τις αναπαραστάσεις των παιδιών για το διαφορετικό και κατ’ επέκταση τα στερεότυπα μέσα από: α) την απευθείας επαφή με τα άλλα παιδιά, που διαφέρουν κοινωνικοπολιτικά, εθνοτικά, γλωσσικά, φυλετικά, β) τις στάσεις του δασκάλου, γ) το φανερό ή κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα.
 Εάν το εκπαιδευτικό σύστημα διαχειριστεί την έννοια της προκατάληψης νωρίς στην παιδική ηλικία, μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία ενός λιγότερο διχαστικού κόσμου (δημοκρατικές αρχές, ηθικές αξίες, πνεύμα συνεργασίας, δεξιότητες διαχείρισης συγκρούσεων  προαγωγή κλίματος αποδοχής του άλλου, του διαφορετικού).