Η ΤΕΧΝΗ ΣΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ

ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΤΗΤΑ

 Ο δυτικός πολιτισμός δείχνει να έχει επιβληθεί ως το πρότυπο του προοδευμένου πολιτισμού, μολονότι διάφορα πολυπληθή έθνη υποστηρίζουν ότι διαθέτουν μια πολιτισμική παράδοση ανώτερη από τη δυτική ή τουλάχιστον εφάμιλλη. Αυτό φαίνεται από τη μεγάλη σημασία που δίνουν μη-δυτικές χώρες στην προβολή καλλιτεχνών οι οποίοι καλλιεργούν τυπικά δυτικές τέχνες (πχ. το ενδιαφέρον της Κίνας για τους πιανίστες Yundi Li και Lang Lang ή του Ιράν για τον σκηνοθέτη Ashgar Farhadi). H εμφάνιση σημαντικών δημιουργών σε χώρες ξένες προς την δυτική παράδοση διόλου δεν σημαίνει λοιπόν υποβάθμισή της, αλλά αποδυνάμωση των παραδοσιακών προπυργίων της, τα οποία όμως σε επίπεδο συμβολικό και παιδευτικό διατηρούν την αίγλη της πνευματικής κοιτίδας που τους έχει προσδώσει η μακρά ιστορία τους, όπως έγινε στο παρελθόν με την Αθήνα των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων για τη φιλοσοφία και τη Ρώμη του 17ου / 18ου αιώνα για τη ζωγραφική. 

 Η πολυπολιτισμικότητα έχει ήδη αρχίσει να οδηγεί στον διάλογο και την ώσμωση διαφορετικών παραδόσεων οι οποίες ανακαλύπτουν συχνά τις (πραγματικές ή επινοημένες, είναι μια άλλη συζήτηση) ομοιότητές τους. Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα της κατεύθυνσης αυτής δίνει μια παλιότερη δουλειά τους γνωστού Έλληνα σκηνοθέτη Θόδωρου Τερζόπουλου ο οποίος παρουσίασε τις «Βάκχες» του Ευριπίδη στην Κολομβία αξιοποιώντας στοιχεία από τη λατρεία ενός προκολομβιανού θεού αντίστοιχου με τον Διόνυσο. Ο διάλογος λοιπόν των πολιτισμών δεν θα συνιστά αναπόφευκτα ένα χάος στο οποίο δεν θα είναι δυνατή  διάκριση της προσωπικής δημιουργίας από τον ερασιτεχνισμό, αλλά θα εξακολουθήσει να απαιτεί γνώση, έρευνα και προσωπικό όραμα.

Η  ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ

 Ήδη από τα τέλη του 20ου αιώνα ήταν δημοφιλής η ιδέα ότι το πρότυπο του καλλιτέχνη που δημιούργησε η Νεωτερικότητα (από την Αναγέννηση και μετά) εκπνέει λόγω εξάντλησης των καινοτόμων εκφραστικών δυνατοτήτων της τέχνης. Η αναζήτηση της πρωτοτυπίας που ενθάρρυνε η Νεωτερικότητα και αποθέωσε ο Μοντερνισμός, αμφισβητήθηκε από τον Μεταμοντερνισμό ο οποίος έβαλε στη θέση της την «παραπομπή», δηλ. την ανασύνθεση της τεχνοτροπικής παρακαταθήκης του παρελθόντος.  Από την άλλη πλευρά η δυτική διανόηση συχνά κραδαίνει τον κίνδυνο επιστροφής των κοινωνιών σε προκαπιταλιστικές αντιλήψεις όπου θα κυριαρχούν η θρησκεία, η εθνική ταυτότητα κτλ. Εάν και όπου συμβαίνει αυτό, ο καλλιτέχνης καλείται να υπηρετήσει ως επιτηδευματίας ή χειρώνακτας μια προαποφασισμένη πρόθεση του συλλογικού χώρου ή της ηγεσίας του. Ανάμεσα στα δυο αυτά άκρα που υποτίθεται ότι χαρακτηρίζουν την εποχή μας, παρατηρούμε ότι η αναζήτηση προσωπικού οράματος εξακολουθεί να αποτελεί το ιδεώδες αρκετών δημιουργών αλλά, κυρίως, μιας δυναμικής μερίδας του κοινού η οποία συγκροτείται από τους μη-ευκαιριακούς αποδέκτες των έργων τέχνης. Εμμονή σε μια αντίληψη που έχει ξεπεραστεί από τα πράγματα; Ουτοπία; Ο 21ος αιώνας θα δώσει απαντήσεις.

 Αντίστοιχα αντινομική και μετέωρη είναι και η κοινωνική ταυτότητα του καλλιτέχνη. Είναι ο δεξιοτέχνης που αναμετριέται με το κύρος της παράδοσης; Είναι ο μύστης που αναμετριέται με το στοίχημα της ανανέωσης; Είναι το δημόσιο πρόσωπο που αναμετριέται με το στοίχημα της επιβίωσης-δημοσιότητας; Η πρώτη αντίληψη είναι προκαπιταλιστική, η δεύτερη νεωτερική και η τρίτη μεταμοντέρνα. Και εδώ εμείς είμαστε που θα δώσουμε την απάντηση, κανείς άλλος. 

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ

 Η σύνθεση τέχνης και τεχνολογίας ήταν μια από τις κυρίαρχες κατευθύνσεις του πολιτισμού κατά τον 20ό αιώνα. Ενώ όμως στην πρώιμη φάση της αντανακλούσε τους θεωρητικούς προβληματισμούς ισχυρών προσωπικοτήτων (πχ. ο Ρωσικός φουτουρισμός ήθελε να συγκεράσει την τεχνολογική πρόοδο με το Μαρξιστικό όραμα της κοινωνικής προόδου και την αφαιρετική αντίληψη για την τέχνη που οδηγούσε σε οιονεί μυστικιστικές ενατενίσεις), σήμερα ο εκδημοκρατισμός των οικιακών συσκευών και εφαρμογών έχει κάνει πολύ εύκολη την ανασύνθεση κάθε λογής (παράδειγμα το βίντεο-μπουρδολόγημα που ετοίμασα για το καλλιτεχνικό πρόγραμμα της ΟΥΝΕΣΚΟ) Εκτός όμως από τις οικιακές συσκευές και τη διολίσθηση στην ευκολία που προσφέρουν, υπάρχουν και τα εξελιγμένα προγράμματα που υποκαθιστούν μέρος της καλλιτεχνικής δημιουργίας το οποίο προϋπέθετε άλλοτε την απόκτηση συγκεκριμένης καλλιτεχνικής σκευής, όπως για παράδειγμα τα προγράμματα που μετατρέπουν ήχους σε παρτιτούρες. Αίρουν ένα εμπόδιο τα νέα αυτά μέσα ή διευκολύνουν την ανάδειξη της ασημαντότητας; Και εδώ η απάντηση θα δοθεί από εμάς.

ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ-ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ-ΠΡΟΪΟΝ

 Η νεωτερικότητα αποσυνέδεσε σταδιακά την τέχνη από τη πολιτική και τη θρησκεία και τη συνέδεσε με τις επιλογές του ατόμου (ως δημιουργού ή αποδέκτη) και των μαζών. Οι επιλογές βέβαια αυτές ενδεχομένως ήταν θρησκευτικές ή πολιτικές, αλλά απαιτούντα πάντοτε η υιοθέτησή τους ως επιλογών. Έτσι η τέχνη πέρασε από τον ναό στις αίθουσες συναυλιών και εκθέσεων και οι αποδέκτες της ήταν υπεύθυνοι πολίτες, όπως τουλάχιστον ήθελε να πιστεύει ο ίδιος ο νεωτερικός άνθρωπος. Σήμερα από την φάση αυτή έχουμε περάσει στη διφυία της τέχνης-οικιακής ψυχαγωγίας και της τέχνης-υπερθεάματος, και στις δυο περιπτώσεις με την καθοριστική διαμεσολάβηση των ηλεκτρονικών μέσων. Η αστική ισορροπία ανάμεσα στον πιστό και τον καταναλωτή μοιάζει να έχει εξαφανιστεί προς όφελος του ενός ή του άλλου. Σε αυτή την προοπτική το μέσο διάδοσης της τέχνης μοιάζει να αποτελεί βασικό συστατικό του περιεχομένου. Αυτό το καταλαβαίνουμε καλύτερα μέσα από την εποπτεία λιγότερο διαδεδομένων μορφών οικιακής ψυχαγωγίας, όπως η αναβίωση του ενδιαφέροντος για τους δίσκους βινυλίου τα τελευταία χρόνια. Αυτό που καταρχήν επιζητεί ο ακροατής δεν είναι τόσο η ακρόαση ενός άγνωστου έργου ή μιας άγνωστης ερμηνείας αλλά η επαφή με το ίδιο το μέσο. Ωστόσο τούτο δεν σημαίνει υποχρεωτικά εκφυλισμό της τέχνης σε προϊόν, έστω και όχι τόσο αναλώσιμο όσο τα υλικά. Είναι απλώς αλλαγή του κοινωνικού πλαισίου, των κοινωνικών συμφραζομένων μέσα στα οποία τοποθετείται το έργο τέχνης. 

ΜΑΖΙΚΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ: ΔΙΑΔΟΣΗ Η ΣΥΡΡΙΚΝΩΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ;

 Παλαιότερα η περιορισμένη καλλιτεχνική εγγραματοσύνη είχε ως αποτέλεσμα το κοινό των τεχνών να είναι περιορισμένο, αλλά αποτελούμενο από επαρκείς δέκτες με δυνατότητα ολόπλευρης ενημέρωσης για τις καλλιτεχνικές εξελίξεις (παράδειγμα η μοναδική μουσικοπαιδαγωγική παράδοση της Κέρκυρας που διατηρείται μέχρι την εποχή μας) Σήμερα η εγγραματοσύνη έχει διευρυνθεί θεαματικά και με την βοήθεια της τεχνολογίας έχει οδηγήσει σε πρωτόγνωρους ρυθμούς παραγωγής νέων έργων. Ταυτόχρονα οι ταχύτατοι ρυθμοί της ζωής και η ποικιλότητα ερεθισμάτων και προκλήσεων για εξερεύνηση που δέχεται ο καθένας επιφέρει τη διασπορά των ενδιαφερόντων. Αποτέλεσμα να είναι πρακτικά αδύνατη η ολόπλευρη ενημέρωση και να υπάρχει ο κίνδυνος σημαντικά έργα να μην προσεχθούν έγκαιρα.  Έτσι, η διεύρυνση των δυνατοτήτων παραγωγής και διάδοσης νέων έργων συνοδεύεται αναγκαστικά από την περιορισμένη απήχησή τους εάν δεν υπάρξει ο  ευτυχέστερος δυνατός τρόπος προβολής. Υποπτεύομαι ότι η αναζήτηση του καλύτερου δυνατού τρόπου με τον οποίο ένα έργο τέχνης θα βρει το δρόμο του προς το κοινό το οποίο μπορεί δ υ ν ά μ ε ι  να το εκτιμήσει (πολιτιστικό μάρκετιγκ) θα αποτελέσει μια από τις περιζήτητες επιστήμες του μέλλοντος.